Verleden Tijd

Tien jaar stond het gebouw leeg. De laatste draaide de voordeur op slot en sindsdien stond het schoolgebouw onopvallend en stilletjes aan de smalle Auguststraße. Toen kwamen er drie luidruchtige kunstenaars uit New York die voor hun Biennale op zoek waren naar expositieruimtes. Ze zochten en vonden de man met de sleutel en namen bezit van de voormalige Joodse meisjesschool, die in al die jaren niet was veranderd.

Het is zielig voor de kunstenaars die daar exposeren, want alle aandacht van de bezoekers gaat uit naar de omgeving. Naar de klaslokalen, waar het nog muf naar vroeger ruikt, naar het vuile, gele marmoleum op de vloer, de bakelieten schakelaars, het bruine behang dat hier en daar in losse banen aan de muren hangt, de mededelingenborden in de hal, met vergeelde aankondigingen van uitstapjes en proefwerken.

Op de binnenplaats staat een lange tekst op de muren geschilderd: Mit der Jugend der Welt für Frieden, Freiheit und Fortschritt.

Wacht eens even…

Deze school heeft veel meer geschiedenis dan de Berlijners willen weten. Tot 1996 was dit de Bertolt Brecht Schule en liepen er aan de graffiti te zien veel jongens rond. Als ik naar beneden loop herken ik Lenin op een muurschildering, hij wijst enthousiast naar voren, naar de hoopvolle toekomst die socialisme heet. Iets verderop prijkt het hoofd van Bertolt Brecht pontificaal in het trappenhuis. Hij ziet er uit als een aardige man, hij zou een populaire leraar geweest zijn. Op de vierde verdieping staat boven een oud prikbord in de gang het woord Pionierfreundschaft.

Dat is ook Duitse geschiedenis en veel recenter dan de tijd dat in het gebouw privéonderwijs werd gegeven aan Joodse meisjes. Waarom heet het niet ‘de voormalige Bertolt Brecht Schule, want dat is het toch ook?

O ja, er was ook nog kunst. Veel klein, individueel, naar binnen gericht werk; tekeningen, installaties, video’s. Ze maakten niet zoveel indruk, ze stelden geen vragen, ze hadden geen zin hun wereld te delen met mensen die ze niet kennen. Dat lag anders bij de jongen die op de kozijnen schreef dat hij voor Hertha BSC is en dat St. Pauli de kolere kan krijgen. Wat zou er van hem geworden zijn?

Tadeusz Kantor was een van de weinigen die wél indruk maakte. Midden in een lokaal staat één houten schoolbank, met daarin een jongetje. Hij kan niet met zijn voeten bij de grond, zijn handen rusten op zijn bovenbenen en zijn bovenlichaam buigt zich licht voorover naar zijn boek. Het lijkt wel of het zijn eerste schooldag is, zo onwennig zit hij daar.

Die Tote Klasse is van 1975 en roept onmiddellijk associaties op met joodse en andere kinderen die de Tweede Wereldoorlog niet overleefden. Maar ook die Hertha BSC fan is verdwenen. Ooit was hij lid van de Freie Deutsche Jugend en geloofde dat hij in het beste van de twee Duitslanden woonde. Waar is hij nu? Leeft hij nog? Woont hij nog in Berlijn? Heeft hij werk? Is hij getrouwd? Gelooft hij nog ergens in?

Berlijn heeft meer geschiedenis dan goed is voor een stad en het lijkt alsof die alleen in hele kleine brokjes verteerd kan worden. De nazitijd ligt nog zo zwaar op de maag, daar kan geen hapje DDR meer bij.